افغانستان رنگین کما ن ا قوام
سرزمین باستانی و کهنی از هامون تا جیحون که هم اینک افغانستان نام دارد در گذشته " خراسان یا آریانا" نامیده میشد، از دیرباز زیستگاه و گذرگاه اقوام، فرهنگها، زبان ها و آیین های گوناگون بوده است .
افغانستان از نظر تنوع و تکثر قومی و فرهنگی چهارمین کشور آسیایی (ّپس از هند،چین،مالزی ) به شمار میرود.بیش از پنجاه گروه قومی با خصوصیات فرهنگی متمایز و صد ها قبیله و عشیره در قلمرو این سرزمین کثیرالاقوام به سر می برند. گویشوران و سخنگویان به بیش از سی زبان و گویش مستقل و نیمه مستقل در گستره جغرافیای افغانستان گسترده اند. مجموعه و منظوم این تنوع ها و تکثرها ، رنگین کمان زیبا و دل انگیز رنگ ها و فرهنگ ها ، اقوام و مذاهب را در آسمان نیلگون سرزمین خورشید ( خراسان کبیر) شکل داده و گلشن خاور زمین را با گل های متنوع و رنگارنگ ، مزین و معطر نموده است.
پژوهشگران متعددی به بررسی اقوام افغانستان پرداخته اند . اولین نقشه قومی افغانستان را شوروی ها تهیه کردند که در سال 1955 منتشر شد. در حال حاضر بهترین نقشه قومی در دسترس " اطلس خاور نزدیک توبینگر " در آلمان است که در آن 57 قوم از اقوام افغانستان معرفی شده اند.
مهمترین اقوام ساکن افغانستان که در منابع مختلف از جمله فهرست تهیه شده اقوام افغانستان توسط اروین اریوال در سال 1988 معرفی شده اند عبارتنداز: پشتون(پختون)- تاجیک- عرب(عرب زبان)- عرب(فارسی زبان)- ایماق- بلوچ(0بلوچ-جت) – براهویی- اشکاشیمی- فارسیوان – فیروزکوهی – گاورباتی غربت- گوجار – هزاره – هزاره سنی – تاجیک کوهستانی – مونجانی – هندو – جلالی – جمشیدی- جت – جوگی – قرقیز – کوتانا – ماوری – میش مست – مغول – نورستانی – اورموری – پره چی – پشه ای – پیکراچ – قرلیق – قزاق – قبچاق – قزلباش روشانی – سنگلیچی – شادی باز – شقنایی – شیخ محمدی – سیک – طاهری – تاتار- تایمنی – تیموری – تیرهی – ترکمن – ازبک – واخی – وانگو والی – یهودی و زوری.
در سرود ملی جمهوری اسلامی افغانستان از 14 قوم عمده و قابل توجه افغانستان نام برده می شود که عبارتند: بلوچ- ازبک – پشتون – هزاره – ترکمن – تاجیک – عرب – گوجر – پامیری – نورستانی – براهویی – قزلباش – ایماق – پشه ای .
در منابع منتشر شده سازمان ملل و تعدادی از پؤوهشگران درصد اقوام اصلی افغانستان به شرح زیر می باشد: 1- پشتون 40 درصد 2 – تاجیک 30 درصد 3 – هزاره 3/8 درصد 4 – ازبک 10 درصد 5 – ترکمن 2/4 درصد 6- چارایماق 2/4 درصد 7- بلوچ 8/1 درصد 8 – نورستانی 6 /. درصد 9 – پشه ای 5/. درصد 10 – سای اقوام ¼ درصد.
گروه قومی پشتون که بزرگترین گروه گروه قومی افغانستان می باشند در عرف سایر اقوام ساکن افغانستان " افغان یا اوغان" نامیده میشوند. و خود آنان علاقه مندند که پشتون یا پختون نامیده شوند. اقوام غیر پشتون تمایلی ندارند که خود را افغان بخوانندو هنوز آنرا نام اختصاصی یک قوم می دانند که همان پشتون ها می باشند. زبان قوم پشتون " پشتو یا پختو" است که شاخه ای از زبان هند و اروپایی است. مذهب پشتون ها هم سنی حنفی است .البته یکی از طوایف پشتون بنام توری در ولایت پکتیا شیعه مذهب هستند.
دومین گروه قومی و زبانی افغانستان از نظر جمعیت و وزنه سیاسی و اجتماعی ، تاجیک ها هستند که به زبان فارسی دری صحبت می نمایند. امروزه علاوه بر تاجیک ها ، اقوام دیگری مانند هزاره ها ، ایماق ها ، قزلباش ها ، بیات ها ، خلیلی ها و برخی قبایل پشتون مانند نورزایی های جنوب غرب نیز به زبان فارسی دری صحبت می کنند.تعداد کثیری از افراد و گروه های قومی که زبان مادری شان فارسی دری نیست ، نیز فارسی دری را به عنوان زبان مشترک و ملی میان اقوام گوناگون افغانستان مورد بهره برداری قرار می گیرد. مذهب بیشتر تاجیک ها هم سنی حنفی است ولی تعداد قابل ملاحظه ای از تاجیک ها نیز شیعه دوارده امامی و و اسماعیلی هستند. تاجیک ها بیشتر در نواحی شمالی- شمال شرق – و غرب افغانستان زندگی می کنند.
سومین گروه قومی افغانستان ، هزاره ها هستند که در بعضی برآوردهای جمعیتی تعداد آنها 15 تا 20 درصد جمعیت افغانستان نیز اعلام شده است. هزاره ها دارای مذهب شیعه هستند و زبان آنها نیز فارسی دری است . هزاره ها بیشتر در نواحی مرکزی افغانستان زندگی می کنند که به هزاره جات یا هزارستان معروف است و تقریبا 70هزار کیلومتر مربع مساحت دارد.. مهمترین منطقه تاریخی و سیاحتی هزاره جات وادی بامیان است که مجسمه های تخریب شده بودا در آنها قرار دارد. .دو ولایت بامیان و دایکندی دارای اکثریت مطلق هزاره هستند و بقیه هزاره ها در ولایت های مجاور هزارستان مانند غزنی – میدان – پروان ، سمنگان ، جوزجان ، سر پل ، غور ، ارزگان و.... زندگی می کنند. در ولایت های شمال کشور بویژه در بلخ ، و مزارشریف و نیز کابل ، هرات ، هلمند و شهر غزنی حضور هزاره ها چشمگیر می باشد.
چهارمین گروه قومی در افغانستان ، ازبک ها در شمال افغانستان در ولایت های فاریاب ، جوزجان، سرپل، بلخ ، سمنگان ، قندوز ، بغلان ، تخار و بدخشان پراکنده اند.که آنها در دو ولایت جوزجان و فاریاب دارای اکثریت مطلق هستندو در ولایت های دیگر 30 درصد جمعیت را شامل میشوند.
پنجمین گروه قومی افغانستان ترکمن ها می باشند که در شمال کشور و بویژه نواحی همجوار با ترکمنستان زندگی می کنند. ربان ترکمن ها ، ترکمنی و مذهب آنه سنی حنفی است .
ششمین قوم مهم افغانستان ، ایماق ها یا چارایماق ها هستند که در ولایت های بادغیس ، هرات و غور زندگی می کنند. زبان آنها فارسی دری و مذهب آنها عموما سنی حنفی است .
اقوام بعدی بلوچ ها و قزلباش ها هستند . بلوچ ها عمدتا در جنوب غربی افغانستان در ولایت های فراه ، نیمروز ، هلمند و قندهار زندگی می کنند.
قزلباش ها که تلفیقی از ایل ها و قبایل ترک ، ترکمن ، کرد، لرو دیگر اقوام هستند و در آغاز قرن 16 میلادی همزمان با به قدرت رسیدن صفویان در فارس و آذزبایجان ، قزلباش ها از 7 ایل ترک تبار از جمله شاملو، افشار،استاجلو، و ..... تشکیل شد که بعدها در مناطق مختلف ایران و از جمله افغانستان حضور پیدا کردند.
اکثریت قزلباش ها ی افغانستان شهرنشین و در شهرهای کابل ، غزنی ، هرات ، قندهار، مزار شریف ، ایپک ، پل خمری ، قندوز ، جلال آباد و دیگر شهرها مقیم هستند. آنان در اصل غالبا ترک زبان بوده اند ، اما امروزه در افغانستان عموما به زبان فارسی صحبت می کنند و زبان مادری شان را رها کرده اند. اصطلاح " پارسیوان یا فارسیوان " که در افغانستان رایج است ، قزلباش ها یکی از مصادیق اصلی این اصطلاح هستند. مذهب قزلباش ها عموما شیعه دوازده امامی است و قزلباش ها از شیعیان پر حرارت و پای بند به مبانی و آداب مذهبی هستند. سطح سواد و تحصیلات در میان قزلباش ها بیشتر از دیگر گروههای قومی است . قزلباش ها از نظر فرهنگی ، زبانی و زندگی شهری با تاجیک ها دارای اشتراکات فراوانی می باشند.
نوشته های بالا بر گرفته از کتاب : افغانستان رنگین کمان اقوام نوشته علی نجفی ( مسیح ارزگانی ) است که توسط مرکز مطالعات و انتشارات میراث خراسان در تابستان 1390 در شهر کابل در کشور افغانستان چاپ و منتشرشده است.